Prinses Clémentine van België,

°Laken, 30 juli 1872 - +Nice (Frankrijk), 8 maart 1955.

ALGEMENE BIOGRAFIE.

VOLLEDIGE NAAM.

Clementine Albertine Marie Leopoldine, prinses van België

 

NAAM VADER.

Koning Leopold II van België

NAAM MOEDER.

Koningin Marie Henriëtte van België

 

GEBOORTEPLAATS EN -DATUM.

Laken, 30 juli 1872

OVERLIJDENSPLAATS EN -DATUM.

Nice (Frankrijk), 8 maart 1955

 

HUWELIJK.

X Met Victor Napoléon Bonaparte

KINDEREN.

Prinses Marie Clothilde (°20 maart 1912 - +14 april 1996) en prins Louis (°23 januari 1914 - +3 mei 1996)

 

TITELS.

Prinses van België (1872-1955) en prinses Napoléon (1910-'55)

Prinses Clémentine, vergeten parel aan de Belgische kroon …

 

Onder deze titel beginnen we een nieuwe biografie. Prinses Clémentine, de jongste dochter van Leopold II en Marie Henriette, misschien wel de minst besproken dochter van het tweede vorstenpaar, maar daarom zeker niet minder boeiend. Leven in de schaduw van haar soms tirannieke vader en een vaak ook jaloerse moeder… .

 

WAT VOORAF GING. 

Wie een beetje op de hoogte is van de geschiedenis van onze Belgische dynastie, weet dat de relatie tussen Leopold II en zijn echtgenote niet optimaal was. “Lang, mager en wit als een kaars”, zo werd de toekomstige koning der Belgen door zijn tijdgenoten beschreven. Niet meteen een droomprins dus. Wanneer Leopold 17 is, besloot zijn vader, Leopold I, op zoek te gaan naar een geschikte huwelijkskandidate. Hoe mooi een sprookjeshuwelijk tussen een prins en een prinses ook kan aangeprezen worden, hier was echter geen plaats voor. De enige reden voor een nakend huwelijk was de voortzetting van de dynastie en het versterken van België binnen de Europese politiek door familiale banden tussen de vorstenhuizen aan te wakkeren. Binnen het huis der Habsburgers was er gelukkig een grote voorraad trouwpartners voorhanden. Leopold informeerde bij Frans-Jozef van Oostenrijk1, en al gauw werd hij, samen met zijn zoon, uitgenodigd te Wenen. Hij zou er kennis gaan maken met Marie Henriette, dochter van aartshertog Joseph Anton Johann van Habsburg – onderkoning van Hongarije en van Maria Dorothea van Württemberg.

 

Marie Henriette viel direct in de smaak…, weliswaar bij haar toekomstige schoonvader, deze zag meteen de goede kwaliteiten van het jonge meisje. Ze was niet meteen de knapste die er rond liep, echter lelijk was ze zeker niet. Het feit dat ze een enorme talenknobbel had, en dat ze bovendien een fervente amazone was, gaven bij koning Leopold de doorslag. Maar wat was de mening van prins Leopold zelf? Uit menige reacties kunnen we besluiten dat dit hem echter niet veel kon schelen, lelijk was ze immers niet, en ook hij zag het belang bij het voortzetten der dynastie in. Marie Henriette zag het echter helemaal anders. Zij had zich haar droomprins immers wel heel anders voorgesteld als deze “vogelschrik” uit Brussel. Haar onbezorgde jeugd, onbezorgd in de weidse natuur, waarin ze meer als een jongen, dan als een meisje was opgevoed, zou nu definitief afgelopen zijn. Evenwel was er geen ontkomen aan, omdat haar vader, die haar anders zoveel toegaf, haar verplichte om mee te gaan. In België werd ze echter in volle glorie ontvangen, en al gauw wist ze enkele goede vriendschappen in België op te bouwen. Zo was het respect dat ze tegenover haar schoonvader en -zus immens koesterde groot. En ook in generaal Chazal2, zou ze een trouwe vriend ontdekken.

Op 22 augustus 1853 werd te Laken het burgerlijke huwelijk ingezegend. Na enkele dagen schreef Marie Henriette al: “Ik bid dat ik vlug moge sterven, dat God mij uit deze ellende waarin Hij mij heeft ondergedompeld, komt redden”. Zoals ik al eerder aanhaalde was het de Hertog van Brabant enkel maar te doen om de voortzetting van de monarchie te verzekeren. Dat de relatie tussen beide prinsen niet opperbest verliep kunnen we besluiten uit het feit dat het maar liefst vijf jaar duurde eer er een eerste kindje geboren werd. In 1858 schonk Marie Henriette het leven aan … Louise… een meisje. Leopold was teleurgesteld. Om zijn teleurstelling kwijt te spelen, zocht Leopold al gauw troost bij tal van minnaressen. Rechtstreekse klappen in het gezicht van Marie Henriette. Echter niet getreuzeld, in 1859 werd Leopold-Ferdinand geboren. De toekomst van de dynastie was verzekerd. Lichtjes verbeterde de relatie tussen de toekomstige vorsten. In 1863 was Hendrika weer zwanger. In mei van het daaropvolgende jaar bracht ze opnieuw een dochter ter wereld, Stéphanie genaamd. “Wat moet ik met al die dochters”, gromde Leopold meer dan eens. De meisjes werden aan tal van gouvernantes toevertrouwd en Leopold-Ferdinand zou uitgroeien tot de lieveling van zijn vader. Wat zijn zussen niet mochten, stond Leopold met veel plezier aan zijn troonopvolger toe.

Op 27 december 1865 werd Leopold II de tweede koning der Belgen. Na een veelbelovende speech, trok het jonge vorstenpaar zich terug. Voor de kinderen veranderde er bitter weinig. Hun Spartaanse opvoeding bleef gelden. In haar memoires zou Stéphanie schrijven over haar kinderjaren: “Andere kinderen denken met vreugde terug aan de gelukkige jaren van hun jeugd. Maar wij, wij kunnen alleen met bitterheid terugdenken aan die sombere uren die wij onder het familiale dak hebben geleefd”.

In 1868 sloeg het noodlot toe. Bij het spelen in het park van Laken viel de jonge kroonprins Leopold-Ferdinand in één van de vijvers die het park rijk is. Op het nippertje wist men de prins te redden van de verdrinkingsdood. Echter, zijn zwakke gezondheid kon de zware ziekte die hij hieraan opliep niet de baas. Op 22 januari 1869 kwam het prinsje te overlijden, dit na een zware longontsteking, gevolgd door ernstige complicaties aan het hart. Waarom zo uitwijken over deze gezinssituatie? Leopold en Marie Henriette vonden elkaar… . De rouw die ze samen beleefden bracht hen dichter bij elkaar. In haar memoires schreef Stéphanie: “Het duurde lang eer we onze moeder terug zagen glimlachen. Met een slag verdween haar frisse en jeugdige gelaatskleur. In haar blik zag men dat haar hart dodelijk verwond was, en nooit meer is deze wonde geheeld…”.

 

In 1872 was Marie Henriette opnieuw zwanger. Vurig hoopte Leopold op een troonopvolger… . De dynastie in dit jonge land moest worden voortgezet! Op 30 juli van datzelfde jaar schonk onze tweede vorstin het leven aan Clémentina Albertine Marie Leopoldine. Een meisje dus, Leopold was razend. Na deze gebeurtenis keerde hij zijn vrouw en gezin definitief de rug toe… .

 

DE KOSTBARE PAREL DIE NIET ONTDEKT WERD.

Leopold had slechts weinig tijd om zijn persoonlijke emoties te verwerken. In de paar uren die hem nog restten, totdat de heer burgemeester van Laken, de officiële akte kwam opstellen, trok hij het park van Laken in. Het personeel verklaarde achteraf, de vorst nog nooit in zo’n toestand te hebben gezien. De sierlijke bloemenperkjes, die anders als een relikwie moesten behandeld worden, sloeg de vorst in zijn colère helemaal stuk. Niemand durfde hem te doen kalmeren… .

Charles-Joseph Herry, de toenmalige burgemeester, arriveerde te Laken. De teleurstelling was op Leopolds gezicht af te lezen. Hij was vastbesloten, met zijn gezin en zeker met zijn echtgenote wilde hij niets meer te maken hebben. Zij had immers gefaald in haar enige taak als koningin, het land een troonopvolger te schenken, aldus Leopold. Ook de getuigen en de heer burgemeester, beseften het probleem: een rechtstreekse troonopvolging was niet meer mogelijk.

In deze gezinssituatie werd Clémentine geboren. Ook al was het meisje zo schattig in die wieg, met een vader die haar negeerde en een moeder die ten einde raad was en zichzelf steeds meer zou afzonderen, werd ze toevertrouwd aan de goede zorgen van een heel leger aan gouvernantes.

Op 2 september 1872 werd Clémentine gedoopt in de kapel op het Koninklijke domein van Laken. Feeststemming heerste er echter niet. De toenmalige aartsbisschop, Mgr. Dechamps3, zou de doopplechtigheid leiden. Ook hij voelde de druk die op de vorst zijn schouders rustte. Als meter werd Clémentine van Orléans4 (een dochter van de voormalige koning van Frankrijk en een zus van koningin Louise-Marie, gekozen. De peter vond men in Albrecht van Oostenrijk-Teschen5, aartshertog van Oostenrijk. Zo waren de beide families van de ouders vertegenwoordigd. Op het doopsel mocht Louise (14 jr.) haar jongere zusje naar voren dragen. Zij vertegenwoordigde de meter. Filips, de Graaf van Vlaanderen, zou de rol van peter op zich nemen.

Rustig aan groeide Clémentine op, in de schaduw van haar ouders. Wanneer ze tweeënhalf was, werd haar zus, prinses Louise uitgehuwelijkt. Haar vader, bekend als huwelijksmakelaar, had de perfecte bruidegom voor haar gevonden. Filips van Saksen-Coburg en Gotha, haar ‘neef’. Zijn moeder, prinses Clémentine van Orléans (tevens de meter van prinses Clémentine) was immers de zus van de grootmoeder van Louise, koningin Louise-Marie. Bij deze 14 jaar oudere alcoholverslaafde prins zou ze het echter maar enkele jaren volhouden. Na volledig hun eigen weg te zijn gegaan, scheidde het paar in 1906. Dit tot grote schande van Leopold II, die zijn dochter meteen onterfde. In haar zus, Stéphanie, vond Clémentine een ware moederfiguur. Al haar vrije tijd stopte Stéphanie in de opvoeding van haar zusje. In de strenge gouvernantes vonden Stéphanie en “Clem” één vertrouwenspersoon. Aan Antoinette Schariry, “Toni”, konden de jonge prinsessen al hun jeugdverdriet toevertrouwen. Als een ware vriendin zou zij hen bijstaan in hun moeilijke jeugdjaren, geteisterd door hun uitermate Spartaanse opvoeding.


Veelal werd Clémentine beschreven als een halve jongen. Ze deed niets liever dan ravotten in de parken en met haar pony, met enorme snelheden de dreven afkoersen. 1881 was terug een moeilijk jaar voor de prinses. Ze moest afscheid nemen van Stéphanie. Deze werd uitgehuwelijkt aan kroonprins Rudolf, aartshertog van Oostenrijk en erfprins van de troon van Oostenrijk-Hongarije. Dat zijn dochter keizerin van Oostenrijk zou worden, stemde Leopold in opperste stemming. Ondanks ook dit gearrangeerde huwelijk, verliep het het jonge paar toch niet zo slecht. In 1882 zou Stéphanie aan haar zus Louise schrijven: “Rudi is werkelijk een modelechtgenoot, wij verstaan elkaar wonderbaarlijk goed. In één woord lieve zus, ik ben gelukkig”. Echter mooie sprookjes duren niet lang. Naarmate de jaren verstreken zou “Rudi” zich meer en meer op zijn twee passies werpen, jagen en vrouwen. Meerdere maîtresses hield hij er op na. Zijn jachthobby werd ook meer een obsessie. Ondanks zijn enorme intelligentie en geslepenheid, had hij ook een donkere kant. Als het ware “een drang naar de dood”. Zij vaste werktafel werd tevens gesierd door een mooi exemplaar van een menselijke schedel, midden tussen de opgezette dieren die de werkkamer sierden. Ook Stéphanie en Rudolf zouden volledig van elkaar vervreemden. Wanneer Rudolf eind januari 1889 plots wou gaan jagen in zijn jachtslot Mayerling, samen met schoonbroer Filips en nog enkele vrienden, vermoedde Stéphanie het ergste. Inderdaad, in de nacht van 30 januari op 1 februari trok Rudolf zijn revolver, vermoorde eerst zijn minnares, Maria Vetsera, en pleegde daarna zelfmoord. Eindelijk had Rudolf iemand gevonden die zo op hem verliefd was dat deze samen met hem de dood wou intrekken… .

 

 

DE KUNST VAN DE EENVOUD, CLEMENTINES ROEPING. OVER HOE DE PRINSES IN DE SCHADUW VERDER LEEFDE. 

Na de traumatische ervaring in Mayerling, werden de drie zussen opnieuw verenigd in Miramar, een prachtig zomerverblijf aan de Adriatische kust. Clémentine is dan 16. Hoewel ieder zijn persoonlijke lasten droeg, werd het een aangenaam verblijf, en wisten de zussen elkaar na al die jaren terug te vinden. Het was ook met Stéphanie dat Clémentine de banden terug zou oppikken. De correspondentie die hieruit volgde is werkelijk een magnifieke bron voor onderzoek. Het schetst een waar beeld over het leven aan het kasteel, de gevoelens van beide prinsessen, de bloednacht te Mayerling, enz. Verder betekende dit jaar voor Clem een nieuwe start, meer en meer werd ze als een volwassene aanzien. Met veel genoegen zag ze haar strenge gouvernantes vertrekken en met vreugde mocht ze zich nu vermaken met Toni en barones Zoë d’Oldenneel, een gezelschapsdame. Van haar vader, met wie ze wonder boven wonder, beter en beter overeen kwam, kreeg de prinses een eigen suite cadeau.

 

Clémentine werd stilaan een volwassen vrouw. Haar moeder had zich in de loop der jaren zo goed als volledig van haar gezin afgezonderd, en sleet nu eenzaam haar dagen, omringd door haar dierentuin en enkele gezelschapsdames, haar dagen in de Koninklijke residentie te Spa. Leopold werd dan weer meer en meer, en vaker dan ooit weleer, gesignaleerd in het gezelschap van jonge dames. Vaak was Clémentine alleen op het kasteel. Zo ook op 1 januari 1890. Haar ouders bevonden zich op het koninklijk Paleis te Brussel, voor de jaarlijkse nieuwjaarsreceptie. Terwijl ze rustig piano zat te spelen, hoorde ze plotseling luid geschreeuw. Brand! Braaand! In een mum van tijd stond de ganse vleugel van het kasteel in lichterlaaie. Op het nippertje wist men prinses Clémentine uit de brand te redden. Echter, een groot verlies, dat haar nog lang zou tekenen, mej. Drancourt, een gezelschapsdame en vriendin van de prinses overleefde de brandhaard niet. Ook Clémentine haar vertrekken waren volledig uitgebrand evenals de zeldzame bibliotheek van Napoleon. Ook voor Leopold betekende dit een groot verlies. Hij beschouwde dit ook als een nieuwe start om zijn grootse verfraaiings- en renovatiewerken te laten uitvoeren. De start voor de grootse uitbreidingen, gebaseerd op Versailles… .

Marie Henriette bleef echter verweesd achter. Haar paarden, honden en andere dieren boden haar nog enige troost. Uit pure jaloezie en bemoeienis verbood ze als het ware al de correspondentie tussen Clem en haar oudere zus. Hoe meer Clémentine leek open te bloeien, hoe meer onze tweede vorstin haar dochter probeerde tegen te houden. Jaloers op het succes van haar dochter? Bang voor de dag dat ze werkelijk boven haar moeder zou uitrijzen? Alleszins bevorderde het de moeder-dochter relatie zeker niet. Meer dan eens ook, zou het haar vader zijn, die Clémentine verdedigde tegenover haar moeder. Na de brand verhuisde Clémentine tijdelijk naar het koninklijk Paleis te Brussel. Stilaan kwam Clémentine op huwbare leeftijd. Leopold II had, na twee mislukte huwelijken naar zijn hand te hebben gezet, niet meteen meer de neiging haar aan iemand te koppelen, of aan een bepaalde dynastie. Iets wat Clémentine tevens nog een hoop vrijheid gaf.

 

EEN DAG UIT HET LEVEN VAN CLEMENTINE. 

“ ’s Morgens om negen uur komt de dame bij mij. Na het ontbijt lezen we de krant of een leerzaam boek en ik doe naaldwerk. Om tien uur heb ik pianoles. Om halfelf ga ik wandelen met mama of met mijn dame, van wie ik veel hou en die dit echt verdient. Gewoonlijk kom ik omstreeks halftwaalf of twaalf uur terug thuis en ik houd me alleen bezig tot het middagmaal. In de middag ga ik naar Laken tot vier uur. Als we terug in Brussel zijn, vertrekt barones d’Oldenneel en dan ben ik alleen tot het avondmaal. Gewoonlijk ontvang ik dan bezoekers en speel ik piano als ontspanning”.                   

(naar: getuigenis van Prinses Clementine, naar: Dominique Paoli, “Prinses Clémentine, de strijd om geluk”, lannoo, 1993) 

VERLIEFD, MAAR NIET GETROUWD. 

Boudewijn6, haar neef, oudste zoon van de Graaf van Vlaanderen en Clémentines tante, Marie de Hohenzollern-Sigmaringen, was een belangrijk figuur binnen Clémentines leven. Deze knappe prins werd geboren in 1869 en nam algauw, in Leopolds ogen, de plaats in van zijn overleden zoon. Aangezien Filips, de rechtstreekse troonopvolger van Leopold, geen ambities had om koning te worden, werd Boudewijn als troonopvolger aanzien. Deze populaire prins werd door zijn oom op handen gedragen. Veelal werd deze kapitein-commandant in de orde der Karabiniers zelfs door zijn oom binnen de Belgische politiek betrokken. Helemaal voorbereid op zijn taak zou hij de Belgische troon bestijgen als Boudewijn I. Het was ook deze die uitgroeide tot één van de vertrouwenspersonen van prinses Clémentine. Als een echte vriend waakte hij aan haar zijde. Maar er was meer… . Het is nooit bevestigd, maar officieel werd aangenomen dat Boudewijn de “echte” liefde van Clémentine was. Alleszins liep ze stapelzot van hem. Leopold was natuurlijk pro. Hij zou wel geen zoon hebben die de Belgische troon besteeg, de kans zat er immers in dat Clémentine koningin zou worden. U merkt het, ik spreek in de onvoltooid verleden tijd. Of Boudewijn ook gevoelens had voor Clémentine? We zullen het nooit meer weten. Op 29 januari 1891 overleed de prins plotseling aan influenza, gevolgd door een ernstige nierbloeding. De Graaf en de Gravin waren kapot van het verdriet, ook de Belgische, en vooral de Vlaamse bevolking was in rouw. Door het gebrek aan informatie, en plotse overlijden van de “kroonprins” speculeerden vele kranten over een moordcomplot. In een militair duel zou de prins omgekomen zijn. Anderen hadden het dan weer over een vrouwen-affaire. Voor Leopold was het alsof hij opnieuw een zoon verloor,… maar Clémentine… . Teneergeslagen door verdriet schreef ze: “Ik dacht dat ik gek werd,… ik snelde naar mama en omhelsde haar… later kon ik rustig uitwenen…”. De dood van Boudewijn moet een zeer zwaar litteken bij de prinses hebben achtergelaten, maanden leefde ze in rouw… .

 

In deze moeilijke periodes, de dood van Boudewijn, de moeilijke relaties met haar moeder, vader, ed., kon ze vooral rekenen op de steun van haar hartsvriend en secretaris, Auguste Goffinet7 en haar tante, de moeder van de betreurde kroonprins, de Gravin van Vlaanderen. Het was vooral deze eerste, Baron Goffinet, die een enorm belangrijke plaats in haar leven zou vervullen. Van trouwe vriend tot secretaris. Een der beste getuigen van het leven aan het paleis, moeten hij en zijn tweelingbroer Constant geweest zijn. Ook Auguste, als trouwe vriend, moet veel te weten gekomen zijn, hun archief dat ze in al die jaren bijeengesprokkeld hadden, is dan ook nu nog steeds van grote waarde voor de biografen ed. 

In de loop der jaren groeide Clémentine uit tot de nieuwe vorstin van België. Sinds november 1900 was Marie Henriette niet meer in Brussel geweest. Het Belgische volk nam Clem als koningin aan, en meer en meer vergezelde ze haar vader op officiële gelegenheden. Intussen verbleef Clémentine ook in haar nieuwe residentie, paleis Belvedère, gelegen op het Koninklijk Domein te Laken. Het bood de perfecte plaats waar de prinses tot rust kon komen. Als een mode-icoon, zo werd ze vaak afgebeeld. Sierlijk in de stijl der belle-époque sierde ze postkaarten en kwam ze in de kranten. Massaal werden deze dan ook door het volk aangeschaft. In deze jaren pendelde prinses Clémentine ook vaak tussen Spa, waar haar moeder verbleef, en Brussel, Laken en Oostende. Het was in Oostende dat Leopold II ook steeds vaker vertoefde. “Miss Karpet” alias Blanche Delacroix, was een jonge prostitué die Leopold in 1900 op de wereldtentoonstelling te Parijs had ontmoet. Het was zij die de laatste jaren van Leopolds leven aan zijn zijde mocht leven als zijn echtgenote.

Ondertussen zwengelt de prinses al tussen de 20 en de 30. Al kreeg ze een heleboel huwelijksaankondigingen, ze was niet meteen geneigd hierop in te gaan. Ze had het moeilijk zich definitief aan iemand te binden en wou haar vrijheden behouden. Verder gonsde het, naar aloude gewoonte, in de pers van een nakend huwelijk. Rupprecht van Beieren zou de gelukkige zijn. Deze geruchten werden echter met klem ontkend, en van een huwelijk kwam er inderdaad niets in huis. Wel kunnen we aannemen dat Clémentine lang een relatie had met Auguste Goffinet. Jawel, Auguste Goffinet, haar trouwe hartsvriend! Uit verschillende bronnen kan dit opgemaakt worden. Aangezien Goffinet maar baron was, zou ook hier Leopold een stokje voor gestoken hebben. Auguste en Clémentine bleven echter trouwe vrienden… .

 

 

FAMILIEBANDEN OP DE PROEF GESTELD. 

19 september 1902 was een dag die in haar geheugen staat gegrift. Haar moeder kwam te overlijden te Spa. Eenzaam tussen haar papegaaien, paarden, honden en lama. Plots was de vergeten vorstin weer een “hype”. Massaal werden herdenkingsprenten en -kaarten van haar verspreid. Leopold was op dat moment in Parijs bij zijn Blanche, die hij intussen in de adel had getroond en de titel ‘Baronesse de Vaughan” gaf. Deze verklaarde later in haar memoires dat, toen Leopold het nieuws van het tragische overlijden van zijn echtgenote vernam, hij in tranen uitbarstte. “Zijn tranen waren gemeend”, zou ze er ook aan toevoegen. Leopold snelde zich naar Spa, evenals Clémentine, om de vorstin te groeten. Daar aangekomen vernamen ze dat ook Stéphanie en Louise zijn aangekomen. Deze, alle twee begonnen aan een nieuwe liefdesaffaire, sterk tegen de zin van Leopold II, stonden zeker niet hoog in zijn aanzien. Meer nog, de oude vorst weigerde in één ruimte met deze twee “nagels aan zijn doodskist” te moeten verblijven. Anders dan haar zussen, had Clémentine toch op één of andere manier, min of meer, een goede verstandhouding met haar ouders weten op te bouwen, vooral haar vader zou ze als een raadsman beschouwen.

 

Het was vooral de erfenis van de pas overleden vorstin die een definitieve breuk zou vormen tussen Leopold en zijn twee dochters. Geschrokken door het lage bedrag dat Stéphanie en Louise van hun moeder erfden, daagden ze hun vader voor de rechter. Deze streek immers een veel hoger bedrag op dan zijn dochters. De dochters verweten hun vader, dat hij indertijd met scheiding van goederen gehuwd was, en zo geen geld van zijn echtgenote kon erven. Na een lang proces kreeg Leopold zijn gelijk, door toch op de één of de andere manier te bewijzen dat hij indertijd wel degelijk met Marie Henriette was getrouwd zonder enige scheiding van goederen. Het feit dat ze hun vader voor de rechter daagden, kwam hen zeker niet ten goede in vaders’ testament. De wijsheid zelve, meed Clémentine deze twisten en stelde zich volledig onafhankelijk op, nu ze het immers weer wat beter met haar vader deed, kon ze hem maar beter te vriend houden.

 

DE LAATSTE JAREN MET HAAR VADER, DE KONING. 

 

Intussen was er een nieuwe vlam in het leven van de prinses. Victor-Napoleon Bonaparte. Na al die jaren was Clémentine eindelijk terug verliefd! Victor stamde af uit het keizerlijke geslacht Bonaparte. Het was zijn grootvader, de latere koning van Westfalen8, die een broer was van de roemrijke Napoleon I Bonaparte9. Victor werd geboren in Parijs, op 18 juni 1862 als zoon van de republikeins gezinde Joseph (Jerôme) Napoleon Bonaparte10 en diens echtgenote Marie-Clothilde de Savoye11, uit het roemrijke geslacht Savoye, dat eeuwenlang de troon over Italië bezat. Het was Victor-Napoleon, die na de “uitroeiing” van de Bonapartes uit Frankrijk, te Brussel in ballingschap verbleef. In Napoleon had Clémentine de ideale echtgenoot gevonden. Een liefdevol en teder man. Ook in Marie-Clothilde, haar “schoonmoeder” vond ze een goede vriendin. Misschien wel een moeder, die ze nooit had ervaren? Een ding stond echter vast. Toen Clémentine met haar verlovingsplannen op de proppen kwam, werden deze direct verticaal geklasseerd. Zijn dochter met een Bonaparte, geen haar op de oude vorst zijn hoofd dat daar aan dacht! Was het niet dat geslacht dat Leopolds’ tante in het fatale avontuur in Mexico mede had gedropt? En Charlotte nadien ook weer resoluut had laten vallen? Nooit, zolang de vorst leefde, zou zijn dochter met een Bonaparte trouwen! De situatie escaleerde zelfs zo, dat de katholieke politicus, Charles Woeste12, in naam van Leopold, Clem moest weten te overtuigen om Napoleon te laten vallen. De oude vorst stond open voor elk huwelijk van zijn dochter, voor alle geluk van zijn dochter, maar niet met een Bonaparte! Clémentine zou het dolgraag anders willen, maar wist dat dit wel eens fataal voor haar zou kunnen aflopen. Ook Victor Napoleon was niet iemand die zomaar resoluut de vorst durfde tegen te spreken. Echter zou Napoleon het geluk binnen Clémentines leven betekenen… .

De laatste jaren van onze tweede koning werden gekenmerkt door bakken kritiek. Meer dan ooit keerde protest tegen de oude vorst; tegen zijn Kongo-politiek, zijn affaires, … . Hoe kwam bij Clémentine deze kritiek aan. Weinig gegevens zijn bekend over de gevoelens van de dochter tegenover de vader. We kunnen ons vast en zeker voorstellen dat deze ook voor haar keer op keer een steek moeten geweest zijn. Wat was trouwens het aandeel van Clémentine in Leopolds Kongo-politiek? Ook een antwoord dat we u schuldig moeten blijven. Weliswaar kunnen we ons voorstellen dat Clémentine hier wel in een bepaalde mate moest bij betrokken geweest zijn. Haar intellect en haar goed geworden relatie met haar vader, boden ook het voordeel dat de oude vorst zijn dochter meer en meer in zijn zaken inwijdde.

Ook de rol die Barones de Vaughan in Leopolds leven inneemt blijkt intiem. Hoewel Clémentine weinig van haar aanstaande stiefmoeder moet weten, legt ze Leopold geen strobreed in de weg. Bang om de goede relatie met haar vader te verliezen? Om te eindigen als haar twee zussen…?

 

1909, het einde van de oude vorst naderde… . In december was de vorst genoodzaakt een chirurgische ingreep te ondergaan. Bang voor een slechte afloop, dreef de vorst nog de wet op de verplichte legerdienst in, biechtte en ontving de H. Sacramenten. Om zijn barones niet onbemiddeld achter te laten, besloot hij met haar te trouwen. Op 12 december huwde de oude vorst op zijn sterfbed met de barones, hij liet notarissen alles noteren, liet de erfenis nog wat aanpassen, en vertrok zo naar het operatiekwartier. Wonder boven wonder haalde de vorst de operatie en was hij voor enige tijd beter. Echter, op 17 december kwam de vorst te overlijden. Met alle pracht en praal werd de koning ten grave gedragen en de nieuwe koning werd ingehaald. Leve koning Albert I! Het begin van een nieuw tijdperk.

Voor Clémentine ging het nu heel snel, ze stapte uit haar prominente rol en moest nu plaats bieden aan het nieuwe vorstenpaar, Albert en Elisabeth. Ze werd als het ware naar de achtergrond verbannen en maakte plaats voor een nieuwe generatie.

 

Werd ze verbannen? Neen, eindelijk is ze vrij, niemand zou haar deze vrijheid afpakken en haar een strobreed in de weg leggen op haar pad naar het ware geluk… mét Victor Napoleon!

Na een moeilijke jeugd kwam Clémentine steeds dichter bij het ware geluk. Geluk, de term waar we het in dit deel van haar leven uitgebreid zullen over hebben. Kon ze het eindelijk ervaren? Vond ze eindelijk de rust die ze verdiende, die ze al gans haar leven koesterde? Uiteindelijk wel, al kwamen de Eerste Wereldoorlog en andere tragische gebeurtenissen roet in het eten gooien. Het laatste deel van deze biografie; over het tweede deel van Clémentines leven, een totaal nieuwe start met echtgenoot en kinderen: “Prinses Clémentine, de zoektocht naar geluk”.

 

 

VICTOR NAPOLEON BONAPARTE1. OVER BONAPARTE EN FRANKRIJK. 

Een niet onbelangrijke vraag die we ons aan het begin van dit tweede leven van Clémentine kunnen stellen is: “Wanneer ontmoetten Clémentine en Victor elkaar voor het eerst?” Een zeer boeiende, integrerende vraag, jammer genoeg moeten we u het antwoord verschuldigd blijven. Wel weten we dat Clémentine in januari 1888 het volgende aan haar zus, prinses Stéphanie2, schreef. “We ontvingen deze middag aan tafel prins Victor Bonaparte. Hij is nogal aardig”. Hier kunnen we jammer genoeg weinig uit opmaken. Waarschijnlijk kenden ze elkaar al langer. Begon Clémentine toen haar eerste gevoelens te ervaren voor Bonaparte? Clémentine koesterde een innige vriendschap met de Franse prins, zoveel was duidelijk. Op regelmatige basis gingen ze samen wandelen en naar de paardenrennen, een passie van beiden. Waren er toen al wederkerige gevoelens? Of wist de prinses dat haar gevoelens afgekeurd zouden worden door haar vader, Leopold II3, en schoof zij deze daarom opzij?

Prins Victor Napoleon Jerôme Frédéric Bonaparte werd geboren op 18 juni 1862 in de Franse hoofdstad. Hij was de zoon van Joseph Napoleon4, het neefje van “de keizer”, de man die de wereldkaart omroerde, Napoleon I Bonaparte. Na de val van Napoleon, de legendarische slag bij Waterloo in 1815, beleefde Frankrijk zijn zogenaamde “restauratie” waarin het werd geregeerd door het huis Bourbon. Echter, na de julirevolutie kwam Louis-Philippe van Orléans (overgrootvader van Clémentine) als Roi-Citoyen aan de macht in de julimonarchie. In het begin wist hij Frankrijk weer in z’n oude plooi te leggen, echter, na een tijd begon het volk te morren, en ja… ook dit leidde tot een nieuwe revolutie. Zo kwam het dat de zogenaamde tweede republiek boven de doopvont werd gehouden. Na een tactisch spel wist ene zekere Karel Bonaparte6… jawel, een neefje van Napoleon I zich tot president te verheven van Frankrijk. Na iets meer dan 30 jaar hadden de Bonapartes Frankrijk terug in hun macht. En ja hoor, na enige jaren verwierp Karel Napoleon zijn presidentschap en kroonde hij zichzelf tot Keizer der Fransen.

Deze korte, historische schets biedt ons een beeld waarin Victor geboren werd. In 1862 is Napoleon III immers op het hoogtepunt van zijn macht. Het prinsje werd dan ook met alle pracht en praal boven de doopvont gehouden. Victor en de rest van de kinderen genoten een strenge opvoeding. Eén keer per week speelde hij met de keizerlijke prins, de zoon van Napoleon III, tussen hen zou een innige band ontstaan. Wanneer in 1870 een einde komt aan het tweede keizerrijk moesten Napoleon III, zijn gezin en de rest van de familie Frankrijk stante pede verlaten. In ballingschap bracht Victor de rest van zijn jeugd door in Zwitserland, te Prangins door, gelegen bij het meer van Genève. Rond 1877, 4 jaar na de dood van Napoleon III te Engeland, kon het gezin terugkeren naar Parijs, waar de prins zijn schoolloopbaan verderzette. Vanaf 1879 werd Victor Napoleon hoofd van de Bonapartes, dit na de dood van de keizerlijke prins in Afrika. Dit maakt dat de afstammelingen van koning Jerôme, Victor dus, zich hoofd van de Bonapartes mochten heten. Intussen is Frankrijk volledig hervormd. De derde Republiek maakte van Frankrijk wat het nu is, met aan het hoofd een president. Enkel de Tweede Wereldoorlog zou hier een kluwen inbrengen en het land voor een laatste maal hervormen tot wat het nu is, de Vierde Republiek. Betekende de Derde Republiek het definitieve einde voor de macht der Bonapartes? Waarschijnlijk wel. We kennen Victor als een rustig persoon, iemand die niet geboren was om een groot leider te worden. Waarom geen politieke carrière, met zijn kunnen had hij waarschijnlijk nog veel kunnen betekenen voor Frankrijk, misschien was het maar beter, Victor wist wat hij aankon en wat niet. De roem lag vaak dicht bij de nederlaag, dat hadden zijn voorouders meer dan  eens ervaren. Ook al hielden de Bonapartes zich gedeisd en leidden ze een rustig leven in Parijs, in 1886 werd een wetsvoorstel goedgekeurd, de zogenaamde wet op de ballingschap. Deze wet verklaarde dat alle hoofden van de families die ooit over Frankrijk regeerden, het land dienden te verlaten. Voor Victor betekende dit dat hij moest verhuizen. Hij kocht zich een appartement op de Brusselse Avenue Louise, waar hij een nieuw leven, in ballingschap en uit zijn geliefde Parijs, moest opbouwen… .       

EEN NIEUW LEVEN VOOR BEIDE PARTNERS (1909-1914).

 

En zo vonden ze elkaar, in Brussel, hij in ballingschap, zij op zoek naar liefde en genegenheid. Zoals in ons vorige deel aangehaald, werd de liefde een onmogelijke liefde. “Mijn dochter met een Bonaparte, over mijn lijk”, aldus Clémentines vader, Leopold II (†17/12/1909). En zo geschiedde het ook, pas na de dood van haar vader, kon Clémentine zich voorbereiden op een nakend huwelijk met Victor-Napoleon. Het begin van een nieuw avontuur, het begin van een nieuw leven. Door de periode van rouw die over het land en de Koninklijke familie heerste, konden ze hun huwelijksplannen nog niet openbaar maken.

Na al die jaren, ze kenden elkaar nu al ruim twintig jaar, zouden ze gaan trouwen. De Koninklijke familie was in haar nopjes, van het nieuwe vorstenpaar, Albert en Elisabeth, ontvingen ze al spoedig gelukwensen. Ook haar tante, de gravin van Vlaanderen, altijd een beetje een vertrouwenspersoon van Clem geweest, was in haar nopjes en… Marie-Clothilde van Savoye7, de moeder van Victor-Napoleon kon zich geen betere schoondochter voorstellen. Na hun ballingschap uit Frankrijk, leefde ze samen met haar echtgenoot in Rome. Echter, deze overleed in 1891, zodoende dat gezelschap bij de oude dame altijd welkom was. Zo ervaarde Clémentine haar ook. Een nieuwe moeder?! De uren die ze samen doorbrachten lieten zeker iets dergelijks uitschijnen, alsook de vele brieven die ze over haar gesprekken met haar schoonmoeder zou schrijven. Hoewel de pers en het volk al sinds jaar en dag weet had van Clémentines relatie, smulde de pers toch van dit heuglijke nieuws. Zo kwam ook… de roddelpers op gang. Vooral ook vanuit de buitenlandse pers kwamen berichten die niet al te mals waren. Zo zouden de Bonapartes van een huwelijk afzien omdat de erfenis die de prinses van Leopold II binnenhaalde merkelijk kleiner zou geweest zijn dan

verwacht… Ook zou, volgens dezelfde roddelpers Victor, in bezegelde toestanden, zijn aanstaande belachelijk hebben gemaakt door het voorlezen van liefdesbrieven aan vrienden. Tot slot zou Victor het ook niet meer hebben zien zitten met haar te huwen omdat zijn vrienden er hem er altijd op wezen dat ze tenslotte al op rijpere leeftijd gekomen was… Allemaal nonsens! En ja… het volk zou het ook te zien krijgen; dit was een huwelijk uit liefde, een huwelijk van mensen voor elkaar gemaakt! In september 1910 was het eindelijk zover. Het land mocht het weten, het volk en de rest van de wereld. Ze gingen trouwen! Bij deze werd de officiële verlovingsperiode van kracht en in november van datzelfde jaar zou de huwelijksplechtigheid plaatsvinden.

De heuglijke voorbereidingstijd werd echter overschaduwd door de  gezondheidstoestand van prinses Clothilde. Hierdoor, en op haar verzoek, was het koppel genoodzaakt de lijst van genodigden drastisch te beperken. Zo kwam het dat graaf de Lonyay8, Stéphanies echtgenoot, niet aanwezig werd geacht. Echter een doorn in het oog van Stéphanie zelf die dan ook weigerde aanwezig te zijn. Clémentine probeerde op haar zus in te praten, want ze had immers een heleboel andere dingen aan haar hoofd. Er moest dispensatie worden gevraagd aan de paus, Pius X9. De grootmoeder van de bruidegom was immers een volle nicht van koningin Marie Henriëtte enerzijds, Victor en Clem waren dus familie van elkaar in de vierde graad. Niet dat het een onverantwoordelijke keuze was, zeker niet, ook waren er geen  gevaren mee gemoeid, toch was het gebruikelijk dat de paus zijn toestemming gaf.

De grote dag naderde. Na een ontroerend vertrek vanuit Brussel vertrokken Clémentine, haar aanstaande, koning Albert en koningin Elisabeth op 10 november naar Turijn10, waar Clothildes residentie was. Een heleboel mensen waren naar Brussel afgezakt om hun prinses geluk toe te wensen en haar uit te wuiven. Op 14 november brak de grote dag aan… . In Turijn werd het huwelijk besloten. De bruid droeg een prachtige jurk, van satijn, met een schoudermantel uit Brussels kantwerk. De bruidssluier was een nationaal geschenk, geschonken door het Belgische volk. Het burgerlijke huwelijk vond plaats in het gele salon van het koninklijk paleis in Turijn. In de kapel van het paleis zou de kerkelijke aangelegenheid plaatsvinden. Onder luid geschal van de bruiloftsmars van Mendelssohn werd de bruid naar het altaar geleid door haar schoonbroer, Filips van Saksen-Coburg en Gotha11. De kapelaan van Clotilde, Monseigneur Masera, zou het huwelijk inzegenen. De getuigen waren: de prins de Ligne, in vertegenwoordiging van Z.M. de koning, schoonbroer Filips van Saksen-Coburg en Gotha, Lodewijk Bonaparte, de broer van Victor en de Hertog van Aosta. Na een sobere maaltijd volgde een klein concert. Na een vermoeiende dag, trok het pasgehuwde stel zich terug in hun suite om te genieten van de aanstaande wittebroodsweken en… van elkaar.

Na de drukke activiteiten omtrent hun huwelijk, vertrok het pasgehuwde paar op huwelijksreis. Van Rome tot in Wenen, door Hongarije en de Bohemen, overal werd het paar feestelijk onthaald en gevierd. Zo gingen ze onder meer op de koffie bij schoonbroer Filips van Saksen-Coburg en Gotha, de ex van Prinses Louise, Clémentines zus. Ze vereerden ook aartshertog Reinier van Oostenrijk, familie van Clémentines moeder, Marie Henriëtte met een bezoekje, evenals Erzie12, haar nichtje, de dochter van Stéphanie, die Clémentine voor het eerst als een ware vrouw aanschouwt. Ook de grote keizer Frans Joseph I13, voor wie Clémentine steeds een enorme waardering had, het was hij die haar immers persoonlijk inviteerde op het huwelijk van haar zus en ook haar vader, wijlen Leopold II kon niet ophouden goeds over hem te spreken. Eén der hoogtepunten van de reis was de jacht samen met aartshertog Fréderik van Teschen, een neef van Clémentines dooppeter, in Pressburg. De reis werd afgesloten met een bezoek aan prinses Stéphanie met diens kersverse bruidegom graaf Elémer Lonyay de Nagy-Lonya en Vasaros-Nameny. Voor wie ze alle contacten met haar vader verbrak om met hem te kunnen huwen. Het werd een emotioneel weerzien, zussen en hartsvriendinnen onderling. Ook beide echtgenoten konden het goed met elkaar vinden. Het was op deze reis dat Clémentine pas écht zou openbloeien, de definitieve afhankelijkheid van Laken achterwege, een echtgenote voor haar man, later een moeder voor haar kinderen! Het was ook met deze gedachte dat ze samen met Victor-Napoleon zou gaan samenwonen op hun appartement aan de Louizalaan. Met dit nieuwe leven moesten ze van een heleboel herinneringen afscheid nemen… ook van Toni. Na 44 jaar trouwe dienst moest ze haar verplicht met pensioen sturen, net als nog een heleboel andere personeelsleden.

 

Om haar echtgenoot niet teleur te stellen op intellectueel vlak, nam Clémentine een heleboel lectuur door, zodat ze op het niveau van haar man kwam te staan, en zo ook aan de interessante conversaties kon deelnemen die hij samen met vrienden voerde. Het jammere was wel dat Clémentine haar geliefde Frankrijk moest missen. De prijs die ze moest betalen toen ze huwde met het hoofd van de met ballingschap beladen Bonapardisten. Wat zou ze graag op vakantie gaan naar het zonnige zuiden van Frankrijk… . In plaats hiervan zocht Victor-Napoleon een vakantiehuisje voor haar, terwijl Clémentine volop op zoek was naar een chalet in de Ardennen voor haar echtgenoot. Naast boeken lezen en zijn kennis bijschaven over tal van onderwerpen, was een van zijn drukste bezigheden het jagen. Het koppel ging werkelijk een prachtige tijd tegemoet. Het enige wat Clémentine nog wenste was een kind. Ze was 39 jaar en de tijd drong.

Op 25 juni 1911 kwam Victor’s moeder, Clothilde in Italië te overlijden. In deze droevige momenten was Clémentine een zeer attente, liefdevolle echtgenote en vooral een steun voor Victor waaraan hij veel had. Het was pas in zo’n momenten dat voor velen duidelijk werd dat ze werkelijk voor elkaar geschapen waren. Haar ouders hadden nooit een goede verstandhouding gekend. Was het op deze pijler dat ze steunde wanneer ze haar huwelijk met Victor opbouwde? Dat het nooit zo zou eindigen als dat van haar ouders? Waarschijnlijk wel. Het verdriet om het overlijden van Marie-Clothilde werd even aan de kant geplaatst toen het koppel fier meldde dat Clémentine moeder zou worden. Net als haar vader in de verheerlijkte tijden verlangde ze vurig naar een zoon… . Ze wou haar man zo graag een ‘troonopvolger’ schenken om zo het voortbestaan van de prinsen Napoleon te verzekeren. Clémentine besefte nu pas dat haar jeugd er definitief op zat. Als aanstaande moeder bereidde ze zich volop voor en Victor-Napoleon waakte als een engel over het nog ongeboren kind. Ook het bezoek van Keizerin Eugénie14, de echtgenote van Victor’s “oom”, Napoleon III en goede vriendin van het koppel, en van haar zus, Stéphanie, deden haar werkelijk deugd. Eindelijk was het zover, het langverwachte kind werd geboren op 20 maart 1912. Het was een meisje. Victor en Napoleon kozen de voornamen Marie-Clotilde, naar de diepbetreurde moeder van Victor. Keizerin Eugénie aanvaardde het meterschap, en koning Albert I zou dooppeter worden. Enige tijd later verkeerde het gezin echter terug in rouw. Prinses Maria, de gravin van Vlaanderen15 en Clémentines tante, kwam te overlijden. In de jaren dat Clémentine het écht moeilijk had door de verstandhouding met haar ouders, de drama’s die haar familie overspoelden, was zij het, de gravin, die altijd een luisterend oor had voor Clémentine. Het verlies van haar tante moet een enorme impact op haar hebben gehad. Ze verloor als het ware een tweede moeder… misschien was het ook een beetje haar moeder… of die rol had ze toch gedurende jaren voor haar rekening genomen.

 

In 1914 was het zover. Op de 23ste dag van de eerste maand werd Clémentine de trotse moeder van een jongetje. Het geslacht prinsen Napoleon kon worden voortgezet! Ook al was het een moeilijke bevalling, door de leeftijd van Clémentine en het feit dat de baby maar liefst 4 kilo woog, toch kon de prinses haar geluk niet te boven! Ook Victor was zeer gelukkig. Al een uur na de geboorte schreef hij, als fiere vader, een brief naar Albert I om zijn geluk te delen en hem de geboorte te melden. Ze zouden hem de namen Louis-Napoleon Bonaparte geven. Zoals de traditie bij de Bonapartes het voorschrijft. Op 23 mei zou het kindje gedoopt worden. Gehuld in het doopkleedje van de koning van Rome16 werd de stralende baby de kapel van hun residentie aan de Louizalaan binnengedragen.

 

 

FAMILIEBANDEN OP DE PROEF GESTELD (1914-1918). OVER DE EERSTE WERELDOORLOG EN DE GEVOLGEN VOOR CLEMENTINE EN HAAR GEZIN. 

 

28 juni 1914. In Sarajevo werd de Oostenrijkse kroonprins Frans-Ferdinand samen met zijn echtgenote vermoord door Gavrilo Princip, een Bosnisch-Servisch student. Het was deze gebeurtenis die de aanleiding zou vormen tot een der grootste internationale conflicten uit de geschiedenis van de mensheid: de Eerste Wereldoorlog. Oostenrijk verklaarde de oorlog aan Servië en al gauw sloten zich andere landen zich bij het conflict aan.

Voor Clémentine en Victor was dit een zware periode waarin ze vooreerst zelf, hun gezinssituatie, maar ook hun familiebanden zwaar op de proef werden gesteld. Hoewel Albert I de neutraliteit nastreefde, moesten de Belgische soldaten zich algauw verzetten tegen de Duitse soldaten die in augustus 1914 onze landsgrenzen binnentrokken. Hoe was “Princesse Napoléon” haar patriottistisch gevoel op dat moment? Zeer sterk, het gevoel op en top Belg te zijn zou haar een gans leven bij blijven, echter op zo’n moment, niet zonder gevaren. Haar Duitse afkomst, haar familiebanden met Oostenrijk, maar ook haar immense bewondering voor Frans-Ferdinand, de laatste grote monarch van de IXXe eeuw, zou ze voorgoed opzij moeten zetten. En haar man? Ook zijn vaderlandse gevoelens tegenover Frankrijk zouden beslissen dat ze zich bij het kamp van de geallieerden moesten aansluiten. Gedurende twaalf lange jaren zou Clem geen brieven naar Stéphanie meer sturen… .Niet enkel de Oorlog zou hiertoe leiden, ook het feit dat beide hartsvriendinnen tot een ander “kamp” behoorden, zou hier zeker toe hebben bijgedragen.

 

Wat begon als een conflict waar zij niet direct bij betrokken zouden geraken, eindigde als een ware nachtmerrie. Uit vaderlandsliefde wou prins Napoleon zijn land in de oorlog gaan dienen. Dit werd echter abrupt door Frankrijk geweigerd. Ook de situatie in België bereikte haar hoogtepunt, zodat het gezin genoodzaakt werd in te gaan op het voorstel van keizerin Eugénie, om hun intrek in Engeland te nemen. Ten einde raad, maar noodgedwongen, vertrokken ze naar Farnborough, wat hun verblijfplaats voor ruim vier jaar zou worden. Clémentine zou zich in Engeland vooral inzetten om gevluchte landgenoten te helpen een nieuw leven te kunnen opbouwen. Ze gaf hen zowel morele als financiële hulp, om zo de oorlog te kunnen overleven. Ook werd zij bezielster van een heleboel projecten ter bevordering van de situaties van oorlogsslachtoffers. Zo was ze onder meer betrokken in “De Bond van de Vaderlandslievende Belgen”, het werk: “Kleren voor de Belgische soldaten”, “My little one”: een vereniging voor de kinderen, “De Wieg”: een vereniging voor kinderen van soldaten, “Vereniging van dames in Ballingschap”, en zo kunnen we nog even verder gaan. Ook binnen het Rode Kruis was Clémentine, samen met koningin Elisabeth, een bezielster van goede werken. Zo bekleedde ze net als Elisabeth de functie om gewonde soldaten in de ziekenhuizen op te zoeken en hen moed in te spreken. Volgens auteur en historicus Jan Van den Berghe zou ze ook effectief Franse en Engelse soldaten verpleegd hebben, echter zullen we dit, naar alle waarschijnlijk, met een korreltje zout moeten nemen. Eén ding staat vast; voor al haar inspanningen, steun en hulp tijdens deze wereldoorlog en ook haar verdere leven lang, ontving ze in 1951 het ridderkruis van het erelegioen.

 

EINDELIJK GELUKKIG (1919-1926)?

 

Wanneer op 11 november 1918 de wapenstilstand werd ondertekend, betekende dit echter niet het einde van de ellende. Voor vele Belgen werd de ravage nu pas duidelijk.

Op 14 januari 1919 schreef prins Napoleon: “We zijn van plan om terug naar Brussel te keren omstreeks de maand mei, voor zover men in deze tijd plannen kan maken. (…) Brussel heeft weinig geleden. Het landgoed werd bezet en er is heel wat schade te herstellen, alhoewel die niet erg is”. Hier moet Victor toch wel een ietwat vertekend beeld hebben gehad...

Ook terug thuis, met echtgenoot en kinderen, bleef Clémentine, ook in deze naoorlogse tijd, zich inzetten voor het leed dat deze strijd met zich meebracht. Victor maakte zich dan weer vooral zorgen om het politieke aspect van de zaak, meer bepaald over de bepalingen van het verdrag van Versailles. Hij hoopte dat “De vrede waarover straks wordt onderhandeld, voor Frankrijk een waardige vrede zou zijn en een beloning voor de gebrachte offers”.

In 1920 kwam keizerin Eugénie te overlijden. Dit betekende voor het gezin dat ze al de eigendommen van de voormalige Franse vorstin zouden erven. Zo ook Farnborough Hill in Engeland. In de herfst zouden ze daar verblijven, in de andere seizoenen in Brussel of in hun Château te Ronchinne bij Luik. Clem en Victor besteedden enorm veel tijd aan de binneninrichting van zowel hun residentie in Engeland als hun twee in België. Clémentine zou over Ronchinne schrijven: “Van ver zie ik bloemen en struiken, de ene nog mooier dan de andere… Het is een wonder… Ons kasteel beheerst het dal, het uitzicht is prachtig: Ik ben er dol op”. – Het ware geluk. Eindelijk breekt een mooie periode voor Clémentine aan, zonder zorgen, enkel met het genot van haar echtgenoot en gezin. Haar huwelijk mag als zeer geslaagd beschouwd worden, …misschien wel een unicum binnen de geschiedenis van de Belgische monarchie. Haar kinderen maakten haar zeer gelukkig. Marie-Clotilde was zeer leergierig, net als haar vader had ze een voorliefde voor geschiedenis en aardrijkskunde. Lodewijk had het minder voor studeren, maar blonk uit met sport en toonde interesse in de politiek. Eindelijk kon Clémentine spreken van in een stabiele levenssituatie te verkeren. Haar huwelijk was ronduit geslaagd en ze heeft twee schatten van kinderen. Zo zouden ook enkele prachtige jaren haar tegemoet komen…

 

In april 1926 werd Victor Napoleon plots door een beroerte getroffen, hij is dan 63 jaar. Na enige tijd in comateuze toestand te hebben verkeerd, kwam hij te overlijden. Op 3 mei scheidden hun wegen definitief. “Princesse Napoléon” was de wanhoop nabij. Waarom werd haar man, de vader van haar kinderen, uit haar leven ontrukt? De komende periode zou moeilijk worden… Het lijk van de Prins werd opgebaard in de bibliotheek, waar tal van hoogwaardigheidsbekleders een groet kwamen brengen aan hun vriend, hun makker. Onder een massale belangstelling en met een enorme opkomst, werd de lijkkist van deze populaire prins door Brussel rondgereden. Iedereen wou een glimp opvangen van de stoet. Ook de koning, vergezeld van de kroonprins en prins Karel, liepen in de stoet mee. Ook de koning verloor in prins Napoleon een goede vriend. Ook Lodewijk liep mee in de stoet. Deze 12-jarige tengere prins zou nu de moeilijke rol als hoofd van het huis van Bonaparte van zijn vader moeten gaan waarnemen… . – “Il pleure dans mon coeur”, zou Clémentine schrijven. De stoffelijke resten werden bijgezet in de crypte van Turijn, waar ook zijn moeder begraven lag. Later, bij het overlijden van Clémentine, werden deze naar Corsica overgebracht. Het enige wat haar dat jaar nog een beetje vreugde schonk, was het magische huwelijk van kroonprins Leopold met de wondermooie Zweedse prinses Astrid.

 

 

CLEMENTINES VERDERE LEVEN (1926-1950).

In herinnering dacht ze vaak terug aan de heerlijke tijd met Victor… De heerlijke wandelingen… de gesprekken met de plaatselijke bevolking. Zijn aanwezigheid. Clémentine zag het als haar plicht tegenover haar echtgenoot, haar verdriet te verdringen door zich volop in te zetten voor de opvoeding van hun kinderen. Beiden bevonden zich intussen volop in hun pubertijd en groeiden op tot volwassen mensen. Terwijl de prins zich volop toelegde op zijn sociale contacten met leeftijdsgenoten, iets wat Clémentine ten volle steunde, legde Clotilde zich volop toe op haar studies. Ook zou Clémentine eindelijk weer de banden met haar zuster, Stéphanie smeden.

Clémentine bleef een graag geziene gast op het kasteel van Laken. Zo kwam ze goed overeen met Albert en Elisabeth, maar smeedde ze ook diepgaande vriendschappen met kroonprins Leopold, met diens kersverse echtgenote Astrid en met prins Karel. Clémentine bleef ook gans haar leven lang een populaire telg van de Koninklijke familie, dat bewezen onder meer de ontelbare postkaarten die van haar gemaakt werden… . Maar; een nieuw leven opbouwen na Victor, was dit mogelijk? Ze probeerde het verdriet en het gemis om haar betreurde echtgenoot te verwerken…

Van dichtbij beleefde Clémentine enkele ingrijpende gebeurtenissen binnen de Belgische geschiedenis. Zo was zij een naaste getuige van het vreselijke ongeval van Albert I te Marche-les-Dames, van het tragische ongeval van koningin Astrid, het binnenvallen van de Duitse troepen bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en de daaropvolgende koningskwestie. Na de dood van zijn vader erfde Lodewijk-Napoleon de titel van “hoofd” van de Bonapartes, amper 12 jaar oud. Hiermee aanvaardde hij ook de ballingschap die de Bonapartes werden opgelegd. Door zijn moedig meestrijden tijdens de oorlog aan Franse kant in dienst van het vreemdelingenlegioen, verhief Generaal Charles de Gaulle deze ballingschap. Het mooiste geschenk dat Frankrijk aan het huis Bonaparte kon schenken… hun Frankrijk terug te mogen betreden.  Hoe ouder Clémentine werd, hoe meer ze zich afzonderde in dat geliefde Frankrijk van haar. In Clairvaillon, haar residentie nabij Nice, kwam Clémentine tot rust. Hier kon ze genieten van de deugden van het leven. Ze nam deel aan plaatselijke liefdadigheidsactiviteiten en ging naar vele culturele voorstellingen die ze ten volle steunde.

Wat restte Clémentine nog in deze laatste jaren van haar leven? Een heleboel herinneringen. Ze heeft de monarchie op haar hoogst gekend, maar ook op z’n laagst. Ze heeft momenten van grote droefheid gekend, maar ook momenten van intens geluk. Als bevoorrechte getuige was ze als het ware een rechterhand voor haar vader, Leopold II, een periode in onze geschiedenis die zou eindigen met z’n dood. Nu was ze een oude vrouw. Die met weemoed terug dacht aan vroeger, haar tijd met Victor. Haar kinderen brachten het ver. Hun bezoekjes met hun gezin konden de prinses steeds bekoren. Fysiek, maar ook karakteristiek, begon de prinses meer en meer op wijlen haar vader te gelijken. Beiden werden gekenmerkt door hun scherpe humor en soms kritische opmerkingen.

In 1955 voelde de prinses haar einde aankomen… . Op 5 maart voelde ze als het ware haar dood naderen. In Nice, in villa Clairvallon, overleed ze drie dagen later. Rustig, maar met de waardigheid van een prinses, trok ze de dood in, haar geliefde Victor achterna. Na een ingrijpende kerkelijke plechtigheid, bijgewoond door familie en vrienden, werd haar lichaam tijdelijk overgebracht naar het Franciscanenklooster. Later, op 18 juni, zou het per escortevliegtuig, overgebracht worden naar… Corsica. Volgens haar eigen testamentiële wens, wou ze begraven worden in de Keizerlijke crypte van de Bonapartes te Ajaccio, naast haar geliefde, voor wie ze haar leven bleef strijden… Victor-Napoleon Bonaparte.

Marie-Clotilde zou in 1938 huwen met de Russische graaf Serge de Witt, kapitein in het Russische, keizerlijke leger. Samen schonken ze Clémentine maar liefst 10 kleinkinderen. Lodewijk, hoofd van de Bonapartes, zou in 1949 huwen met Alix de Foresta die hem 4 kinderen schonk. Op 83-jarige leeftijd overleed hij in Zwitserland, na maar liefst 71-jaar de leiding over de Bonapardistische familie te hebben gehad.

UITLEG BIJ DE AFBEELDINGEN.

  1. Marie Henriette van Oostenrijk, de soms jaloerse moeder van prinses Clémentine, detail van carte de visite, ca. 1890, eigen collectie

  2. Leopold II van Saksen-Coburg en Gotha, cynische vader van prinses Clémentine, detail van carte de visite, “Ghémar Frères, Bruxelles”, ca. 1865, eigen collectie

  3. Doodsprentje van Monseigneur Dechamps, Aartsbisschop van Mechelen, leidde de doopplechtigheid van prinses Clémentine. Doodsprentje oktober 1883, eigen collectie

  4. Prinses Clémentine op haar paard, prachtige foto, waarschijnlijk genomen na haar huwelijk met Victor-Napoleon. Originele foto, ca. 1910, collectie Ralf De Jonge

  5. Reünie van prinses Clémentine met haar moeder en zussen, v.l.n.r. Louise, Clémentine, Marie Henriette en Stéphanie. Foto genomen na het drama te Mayerling, 1889, hoogstwaarschijnlijk op het kasteel van Miramar. Op het moment van de opname is Clémentine 16  en een half jaar. Het zou de laatste keer zijn dat moeder met haar drie dochters zou samenkomen. Detail van postkaart, ca. 1905, eigen collectie

  6. Kroonprins Boudewijn van Saksen-Coburg en Gotha, de meest gekende foto van de betreurde kroonprins. Zou hij ooit met Clémentine gehuwd zijn? Een vraag die vele historici boeit. Foto ca. 1889

  7. Baron Auguste Goffinet, hartsvriend van prinses Clémentine, met hem zou ze een korte tijd een relatie hebben gehad. Het was aan hem dat Clémentine al haar problemen en geheimen toevertrouwde

  8. Victor-Napoleon Bonaparte, echtgenoot van Clémentine. De man waarvoor Clémentine moest wachten tot na de dood van haar vader, om hem haar ja-woord te kunnen geven. Detail van postkaart, 1910, eigen collectie

  9. Foto op de cover:                Prinses Clémentine van België glamoureus en elegant in Belle-Epoque, foto ca. 1905, eigen collectie

  10. Victor-Napoleon Bonaparte, de toekomstige echtgenoot van Clémentine. Foto ca. 1920, collectie Ralf De Jonge

  11. Napoleon III, politiek sterke man, bracht het Bonapartistische huis tot een nieuw hoogtepunt, maar ook tot een val… . Voor Victor was hij “hoofd” van de Bonapartes. Het zou ook door hem zijn, door zijn politieke strategieën en zijn slechte band met Leopold II, dat deze laatste een huwelijk van zijn dochter Clémentine met Victor-Napoleon zou weigeren.

  12. Officiële huwelijksfoto van prins Victor met prinseses Clémentine, foto uit de krant “De Dendermondenaar”, Turijn, november 1910, eigen collectie, collectie Ralf De Jonge.

  13. Prinses Clotilde de Savoye, de schoonmoeder van Clémentine waar ze een bijzonder goede relatie mee koesterde. Helaas mocht ze haar nieuwe dochter maar een paar jaar ervaren. Foto naar litho.

  14. Victor-Napoleon Bonaparte, de romantische prins waarvoor  Clémentine bleef vechten, foto ca. 1905

  15. Een jonge prinses Marie-Clotilde Bonaparte, de jonge prinses in haar peutertijd, in het park van Kasteel Ronchinne(?), foto van postkaart, ca. 1915

  16. Prinses Clémentine, in het park van Ronchinne(?), foto collectie BELvue museum, brussel

  17. Foto van de Begrafenis van Victor-Napoleon, echtgenoot van Clémentine, mei 1926. Op de achtergrond in de begrafebisstoet herkennen we v.l.n.r. prins Karel, prins-regent, kroonprins Leopold (III), de jonge Lodewijk-Napoleon Bonaparte, die nu aan het hoofd van de familie kwam te staan en Koning Albert I. Foto Archief Koninklijk Paleis, 1926.

  18. Prinses Clémentine met haar zoon Lodewijk-Napoleon, een mooi tafereel, ca. 1930, foto collectie Dominique Paoli

  19. Prinses Clémentine, het einde naderde… Hoe ouder Clémentine werd, hoe meer ze fysiek, maar ook karakteristiek op haar vader, Leopold II, begon te lijken. Foto genomen in 1951 bij de uitijking van de medaille die haar opnam in de ridderlijke orde van het “erelegioen”, een mooie foto van Clémentine in de laatste jaren van haar leven…

  20. Zeldzaam doodsprentje van prinses Clémentine, “Princesse Napoléon”, Brussel, maart 1955, eigen collectie

 

VOETNOTEN.

  1. Franz-Josef (I) Karel van Oostenrijk, (°Wenen, 18 augustus 1830 - †Wenen, 21 november 1916) keizer van Oostenrijk (1848-1908), koning van Hongarije (1848-1916) en koning van de Bohemen (1848-1916). Hij arrangeerde mede het huwelijk van Leopold II met Marie Henriette. Tevens was hij de schoonvader van prinses Stéphanie (X kroonprins Rudolf van Oostenrijk), de zus van prinses Clémentine.

  2. Generaal Baron Pierre-Emmanuel Felix Chazal, (°Tarbes (Fr.), 1 januari 1808 - †Pau, 25 januari 1892) was een Belgische legerofficier. Tevens werd hij voor de liberalen Minister van Oorlog (1847-1850 en 1859-1866). In de loop der jaren zou hij uitgroeien tot de vertrouweling van koningin Marie Henriette.

  3. Monseigneur Victor Augustus Isidorus Dechamps, (°Melle, 6 december 1810 - †Mechelen, 29 september 1883) was Bisschop van Namen (1865-1867) en Aartsbisschop van Mechelen (1867-1883). Hij werd tot Kardinaal benoemd in 1875. Het was deze die de doopplechtigheid van prinses Clémentine zou leiden. Hij was de broer van premier Adolphe Dechamps (1807-1875).

  4. Clémentine van Orléans, (°Neuilly-sur-Seine (Fr.), 6 maart 1817 - †Wenen, 16 februari 1907), was de zuster van koningin Louise-Marie d’Orléans en de doopmeter van prinses Clémentine. Tevens was zij de vader van prins Filips van Saksen-Coburg en Gotha, de echtgenoot van prinses Louise, de zuster van Clémentine.

  5. Aartshertog Albrecht Frederik Rudolf van Oostenrijk-Teschen, (°Wenen, 3 augustus 1817 - †Arco, 18 februari 1895), Aartshertog van Oostenrijk, Hertog van Teschen, was de peter van prinses Clémentine.

  6. Kroonprins Boudewijn Leopold Filips Marie Karel Anton Jozef Lodewijk van Saksen-Coburg en Gotha, (Brussel, 3 juni 1869 - †Brussel, 23 januari 1891), was de lievelingsneef van prinses Clémentine, zelfs haar eerste grote liefde.

  7. Baron Auguste Goffinet, zie artikel “Een dag uit het leven van Leopold II - slot”, blz. 7.

  8. Jerôme Bonaparte, (°Ajaccio, 15 november 1784 - †Kasteel Villegenis (Fr.), 24 juni 1860) was de jongste broer van keizer Napoleon I (1769-1821) en koning van Westfalen (1807-1813).

  9. Keizer Napoleon I Bonaparte, (°Ajaccio (Corsica), 15 augustus 1769 - †Longwood House (Sint-Helena), 5 mei 1821), was Eerste Consul van Frankrijk (1799-1804) en onder de naam Napoleon I, keizer der Fransen (1804-1815).

  10. Napoleon Joseph (Jerôme) Karel Paul Bonaparte,  (°Triëst, 9 september 1822 - †Rome, 17 maart 1891), was de vader van Victor-Napoleon Bonaparte, de latere echtgenoot van prinses Clémentine.

  11. Prinses (Louisa Theresia) Marie-Clotilde de Savoye, (°Turijn, 2 maart 1843  †Moncalieri, 25 juni 1911), Prinses van Savoye, stamde af uit het roemrijke, Italiaanse geslacht van Savoye. Ze was de moeder van Victor-Emanuel, de echtgenoot van prinses Clémentine. Ze was als het ware een tweede moeder voor haar.

  12. Graaf Charles Frédéric Auguste Woeste, (°Brussel, 26 februari 1837 - †Brussel, 5 april 1922), was een Belgisch, katholiek politicus. Hij was Minister van Justitie (1884), Eerste Minister (1884) en was Minister van Staat sinds 1891. Wie de naam Woeste zegt, denkt meteen aan de film “Daens”, een verfilming van het werk van Louis Paul Boon. Hierin speelt Woeste de antagonist in het verhaal waar priester Adolf Daens opkomt tegen het onrecht van de arme fabrieksarbeiders. Woeste was tevens een vertrouweling van Leopold II.

  13. Napoleon Victor Jérôme Frédéric Bonaparte (Victor-Napoleon), (°Parijs, 18 juni 1862 - †Brussel, 3 mei 1926) was de echtgenoot van prinses Clémentine en het hoofd van de Bonapartes (1879-1926).

  14. Prinses Stéphanie van Saksen-Coburg en Gotha, (°Laken, 21 mei 1864 - †Pannonhalma, 24 augustus 1945) was de lievelingszuster van prinses Clémentine. Ze huwde in 1881 met de Oostenrijkse kroonprins Rudolf. Aanvankelijk was het huwelijk goed begonnen, maar na enige jaren hield hij zich enkel nog obsessief bezig met zijn passies: jagen en vrouwen en ‘de dood’. Eén streefdoel binnen zijn leven? In 1889 pleegde hij samen met zijn minnares Maria Vetsera zelfmoord in zijn jachtslot te Mayerling. Hun dochter Elisabeth (‘Erzi’) zou tevens een goede vriendin van haar tante, Clémentine, worden..

  15. Leopold II van Saksen-Coburg en Gotha, (°Brussel, 9 april 1835 - †Laken, 17 december 1909) was de tweede koning der Belgen (1865-1909) en de vader van Clémentine. Hij huwde met Marie Henriette van Oostenrijk.

  16. Joseph-Napoleon Karel Paul Bonaparte, (°Triëst, 9 september 1822 - †Rome, 17 maart 1891), was de vader van Victor-Napoleon en de schoonvader van Clémentine. Na zijn ballingschap uit Frankrijk verbleef hij samen met zijn echtgenote Clothilde de Savoye in het Italiaanse Turijn. Hier zou hij later, in 1891, ook sterven.

  17. Louis-Philippe I d’Orléans, (°Parijs, 6 oktober 1773 – †Claremont (Eng.), 26 augustus 1850), “Le roi Cityen”, Koning der Fransen, zoals hij zichzelf heette, was koning van Frankrijk van 1830 toto en met de julirevolutie van 1848. In den beginne van zijn regeringsperiode was hij vrij geliefd bij de bevolking, maar de verslechterde leefomstandigheden bij de armere klasse in Frankrijk leidde tot opstanden en later tot een nieuwe revolutie. Om niet gevangengenomen te worden, bevreesd wat de vorsten tijdens de Franse Revolutie werden aangedaan, besliste hij om samen met zijn echtgenote, vermomd, het land uit te vluchten. Hij slaagde hierin en wist naar Engeland te vluchten, waar hij intrek nam in het huis van schoonzoon Leopold I, Claremont’s House. In zijn haast vergat hij echter een heleboel geld in de lade van zijn bureau… . De tweede republiek werd afgekondigd te Frankrijk, en Louis-Philippe werd opgevolgd door Lodewijk Napoleon (III) Bonaparte als president met de gekende gevolgen… . Hij was gehuwd met Marie-Amélie de Bourbon-Sicilië, en had met haar 10 kinderen, waaronder de eerste Belgische vorstin, Louise-Marie van Orléans.     

  18. Keizer Karel Lodewijk Napoleon (III), (°Parijs, 20 april 1808 – †Chislehurst (Eng.), 9 januari 1873) was het neefje van Napoleon I Bonaparte en na de julirevolutie van 1847 president van Frankrijk (1848-1852). In 1852 kroonde hij zichzelf Keizer van Frankrijk (1852-1870). Ook zijn leiding kende een ondergang, met als resultaat dat hij vanaf 1871 als banneling, samen met zijn familie, zijn land moest verlaten. Hierdoor kwam het ook dat later deze gebeurtenis in een wet werd gegoten met als gevolg een altijddurende ballingschap voor het “Hoofd der Bonapartisten” Zo kwam het ook dat Victor-Napoleon in ballingschap leefde in Brussel. Het zou pas na WOII zijn dat deze ballingschap werd opgegeven, door het moedige gedrag van Louis-Napoleon, zoon van Victor en Clémentine, en dat de familie terug op Frans grondgebied mocht komen.

  19. Marie-Clothilde de Savoye, Louise Theresia Maria Clothilde van Savoye, (°Turijn, 2 maart 1843 – †Moncalieri, 25 juni 1911) was de echtgenote van Joseph-Napoleon Bonaparte en de moeder van Victor-Napoleon. Het zou in deze vrouw zijn dat Clémentine de ideale schoonmoeder vond en misschien wel de moeder die ze altijd had moeten missen…

  20. Graaf Elémer Lonyay de Nagy-Lonya en Vasaros-Nameny , (°Bodrogolaszi (Hongarije), 24. augustus 1863 - †Budapest, 29 juli 1946) was een Hongaarse graaf en tevens de tweede echtgenote van prinses Stéphanie van België. Het zou door hun huwelijk zijn, dat Leopold II zijn dochter Stéphanie uit zijn testament zou schrappen. Stéphanie zou steeds de lievelingszus van Clémentine blijven, ondanks de soms moeilijke familiale situaties.

  21. Paus Pius X (Giuseppe Melchiorre Sarto), (°Riese, 2 juni 1835 – †Rome, 20 augustus 1914) was Paus van de Rooms Katholieke Kerk (1903-1914), gaf de goedkeuring voor Clémentines huwelijk met Victor-Napoleon.

  22. Turijn,  een stad in het noorden van Italië, ten zuidwesten van Milaan. Het is de hoofdstad van de regio Piëmont en van de gelijknamige provincie. Het zou in het koninklijk paleis van Turijn zijn, dat Joseph Bonaparte en zijn echtgenote Clothilde de Savoye, de ouders van Victor, hun toevluchtsoord zouden vinden na hun verplichte ballingschap.

  23. Filips van Saksen-Coburg en Gotha, (°Parijs, Frankrijk, 28 maart 1844 – †Coburg, 4 juli 1921), Prins van Saksen-Coburg en Gotha. Was gehuwd met zijn achternicht, prinses Louise van België, de zus van prinses Clémentine. De twee hadden een enorm ongelukkig huwelijk dat, tot grote ergernis van Leopold II, in 1906 werd ontbonden.

  24. Elisabeth Marie van Oostenrijk, “Erzie”, (°Laxenburg, 2 september 1883 - †Wenen, 16 maart 1963), aartshertogin van Oostenrijk, was de enige dochter van prinses Stéphanie van België met haar man, de Oostenrijkse erfprins Rudolf. Het was met Clémentine, Erzies tante, dat Erzie een enorm goede ban creëerde.

  25. Keizer Frans Joseph Karel I van Oostenrijk, (°Wenen, 18 augustus 1830 – †aldaar, 21 november 1916) was van 1848 tot 1916 keizer van Oostenrijk en Apostolisch koning van Hongarije (na1867). Bovendien was hij een groot monarch waarvoor Clémentine enorm veel waardering koesterde, een waardering die ze tijdens WOI achterwege moest laten…

  26. Maria Eugenia Ignacia Augustina Palafox de Guzmán Portocarrero y Kirkpatrick, “Keizerin Eugénie”, (°Granada, 5 mei 1826 - †Madrid, 11 juli 1920) was de 9de gravin van Teba, was door haar huwelijk met Napoleon III de laatste keizerin van Frankrijk. Met Victor (een neefje van haar n.v.d.a.) en Clémentine had ze een enorm hechte band, ze gaf hen tevens “onderdak” gedurende WOI en zou een groot deel van haar erfenis aan hen nalaten. In ballingschap leefde ze verder en stierf in Madrid.

  27. Marie de Hohenzollern-Sigmaringen, “De Gravin van Vlaanderen”, (°Sigmaringen, 17 november 1845 – †Brussel, 26 november 1912) was door haar huwelijk met de Belgische prins Filips prinses van België worden, ze was een tante van Clémentine en zou voor haar als het ware een moeder betekenen in tijden dat ze het moeilijk had. 

  28. Napoleon (II) Bonaparte, “Koning van Rome”, (°Parijs, 20 maart 1811 - †Wenen, 22 juli 1832) was de enige officiële zoon van keizer Napoleon I met Marie-Louise van Oostenrijk. Na de val van zijn vader, toen hij drie was, vervulde hij officieel zo’n twee weken de ambt van keizer van Frankrijk, daadwerkelijk regeerde hij echter nooit.

BIBLIOGRAFIE.

- Paoli, Dominique, « Prinses Clémentine, De strijd om geluk », lannoo, 1993

- De Jonge, Ralf, « Van Louise-Marie tot Astrid, Kostbare Parels aan de Belgische Kroon », Manteau, 2009

- Van Den Berghe, Jan, « Het Intieme Dagboek van een Koningshuis, Roman van een Dynastie », Uitgeverij Helios, 1980

- Van Dale, Henri, Weber, Patrick, « Twaalf Prinsessen », lannoo, 2003

GERAADPLEEGDE WEBSITES.

HARTELIJK DANK AAN:​

  • Dhr. Ralf DE JONGE, voor het nalezen en corrigeren van de tekst, voor het ontlenen van enkele foto’s uit zijn privé-collectie.

 

COLLECTIE.

Collectie handschriften. 

Collectie doodsprentjes.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Collectie foto's, cabinetfoto's en carte de visites.

 

 

Collectie postkaarten.

Andere verzamelobjecten.

 

 

Matthijs Verschraegen, januari 2020.

Meer weergeven
Meer weergeven
Meer weergeven
Meer weergeven
Meer weergeven
matthijs
intrests
others

Verzamelingen

Belgisch koningshuis

Belgian History on paper

Zwalm

Politiek België

social media

Facebook

Twitter

Instagram

Whatsapp

LinkedIn

  • Facebook

© 2016-2020 by Matthijs